Without Jews ? Yiddish literature in the People’s Republic of Poland on the Holocaust, Poland and Communism Magdaleny Ruty

Wokół : Magdalena Ruta, Without Jews ? Yiddish literature in the People’s Republic of Poland on the Holocaust, Poland and Communism, Cracovie, Wyd. Universytetu Jagiellońskiego, seria « Studies in Jewish Civilization in Poland », Kraków, 2017 (*).

Magdalena Ruta  – adiunkt (dr hab.) w Zakładzie Historii Judaizmu i Literatur Żydowskich Uniwersytetu Jagiellońskiego. Zajmuje się historią literatury jidysz, przede wszystkim w powojennej Polsce, literaturą pogranicza polsko-żydowskiego, kwestiami dwujęzyczności i tożsamości, literaturą Zagłady i o Zagładzie w języku polskim i jidysz, obrazem Polski i relacji polsko-żydowskich w literaturze języka jidysz. Autorka Pomiędzy dwoma światami. O Kalmanie Segalu (Księgarnia Akademicka, 2003) i Bez Żydów? Literatura jidysz w PRL o Zagładzie, Polsce i komunizmie (Austeria, 2012) / Without Jews? Yiddish Literature in the People’s Republic of Poland on the Holocaust, Poland and Communism (Jagiellonian University Press, 2017). Redaktorka i tłumaczka (z jidysz) wielu publikacji: Josif Burg, Okruchy (wybór, przekład i opracowanie, Pogranicze, Sejny 2001), Nusech Pojln. Studia z dziejów kultury jidysz w powojennej Polsce (Austeria, 2008), Under the Red Banner. Yiddish Culture in the Communist Countries in the Post-War Era (red. wraz z  Elvirą Grözinger, Harrasovitz Verlag, 2008), Niszt ojf di tajchn fun Bowl. Antologie fun der jidiszer poezje in nochmilchomedikn Pojln / Nie nad rzekami Babilonu. Antologia poezji jidysz w powojennej Polsce (redakcja, wstęp, wybór, przekład i opracowanie, opr. części jidysz Marek Tuszewicki, Księgarnia Akademicka, 2012), Nowe życie? Antologia literatury w powojennej Łodzi, 1945-1949 (wybór, redakcja, wstęp, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2017).

Po drugiej wojnie światowej największe ośrodki literatury i kultury tworzonej w języku jidysz skupiły się do Europy Zachodniej, do Stanów Zjednoczonych i do Izraela. Jak pisze Pani, « panuje powszechny pogląd, że poza Związkiem Radzieckim w Europie Wschodniej niewiele się działo po wojnie ». W jakich ośrodkach, poza Związkiem radzieckim, rozwijała się literatura jidysz po wojnie ?

Literatura jidysz w Stanach Zjednoczonych rozwijała się nieprzerwanie, nie doświadczając bezpośredniego zagrożenia wojną. Natomiast jeśli chodzi o Europę, zwłaszcza środkowowschodnią, to zmieniło się bardzo wiele. Zgładzone zostało największe skupisko ludności żydowskiej na tym kontynencie, jakim było żydostwo polskie. Zaraz po zakończeniu wojny, w połowie 1946 r., w organizacjach żydowskich odnotowano największą w powojennej Polsce liczbę ludności ocalałej z Zagłady – było to ok. 250 tys. osób, a więc nawet nie dziesiąta część z ponad 3 milionów obywateli żydowskich żyjących przed 1939 r. w naszym kraju. Zagłada przyniosła kres niezwykle bogatemu, różnorodnemu, bujnie rozwijającemu się życiu literackiemu i kulturalnemu w takim kształcie, jaki znamy z międzywojennej Warszawy, Łodzi czy Wilna. W czasie wojny zginęło liczne grono twórców oraz czytelników literatury pisanej w języku jidysz. Jednak to nie był koniec jidyszowego życia literackiego i kulturalnego w Polsce. Zanim jednak rozwiniemy ten temat, musimy podkreślić, że – tak jak Pani sygnalizuje w pytaniu – zaraz po wojnie wzrosło znaczenie środowisk literackich na zachodzie Europy, głównie we Francji, jak również w Stanach Zjednoczonych, Izraelu czy Argentynie, czyli wszędzie tam, dokąd emigrowali twórcy ocalali z Zagłady. Jak żywa wśród nich była chęć odrodzenia życia kulturalnego, w tym również literackiego, świadczyć może fakt, że literaturę tworzono i publikowano nawet w obozach przejściowych dla żydowskich uchodźców (tzw. Displaced Person Camps), na przykład w Niemczech. Powstało już sporo opracowań, które rzucają nieco światła na omawiane zjawiska – warto w tym kontekście wymienić nazwiska takich badaczy jak Tamar Lewinsky czy Jan Schwarz.

Na jakich instytucjach oparł się rozwój kultury – nie tylko literatury – jidysz w powojennej Polsce ?

Należy tutaj wskazać przede wszystkim takie instytucje jak: Centralny Komitet Żydów w Polsce, powołany do istnienia przez Żydów ocalałych w ZSRR już jesienią 1944 r. w wyzwolonym Lublinie, a także Związek Literatów, Dziennikarzy i Artystów Żydowskich założony również pod koniec 1944 roku. Jesienią 1947 roku powołano Żydowskie Towarzystwo Kultury i Sztuki, które jednak po połączeniu z CKŻP w październiku 1950 roku, zostało przemianowane na Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Żydów w Polsce działające do tej pory. Ponadto od samego początku wszędzie tam, gdzie były skupiska ocalałych, spontaniczne zawiązywały się trupy teatralne. Z biegiem czasu utworzono państwowy teatry żydowski ze scenami we Wrocławiu i Łodzi, po jakimś czasie przeniesionymi do Warszawy, gdzie istnieje do dzisiaj. Ważną funkcję pełniły też wydawnictwa, w tym to najważniejsze – Idisz Buch, założone przez Dawida Sfarda pod koniec 1947 roku w Łodzi, przeniesione później do Warszawy i kontynuujące swoją działalność nieprzerwanie do 1968 roku.

Zwłaszcza pierwsze lata powojenne, tj. lata 1945-1949, to okres niezwykle ciekawy, bo właśnie wtedy, zanim nowy ustrój polityczny ugruntował się w Polsce na dobre, działo się najwięcej. To okres pewnej wolności w życiu społeczno-politycznymi, jak i kulturalnym. Wystarczy wspomnieć, że wówczas odrodziło się w Polsce bujne życie polityczne – na „żydowskiej ulicy” działało 11 partii politycznych (gł. partie syjonistyczne, Bund oraz żydowska frakcja komunistycznej Polskiej Partii Robotniczej). Wówczas też każdy nurt ideologiczny publikował swój periodyk lub periodyki – dość wspomnieć, że do roku 1949 wychodziło w Polsce około osiemdziesięciu tytułów prasowych w trzech językach: w jidysz, po polsku i po hebrajsku. Wtedy też przewinęła się przez Polskę największa grupa twórców – było ich łącznie około osiemdziesięciu – z których wielu stosunkowo szybko wyemigrowało, ale wcześniej zdołali opublikować szereg utworów czy to na łamach prasy, czy też w postaci odrębnych zbiorów literackich. Wśród nich należy wymienić nazwiska takich wybitnych pisarzy języka jidysz, znanych jeszcze sprzed wojny, jak: Awrom Suckewer, Chaim Grade, Rachela Korn, Rachela Auerbach, Rejzl Żychlińska, Efraim Kaganowski i inni. Większość z nich ocalała dzięki pobytowi w Związku Radzieckim.

A propos Związku Radzieckiego – w państwie tym do początku lat czterdziestych funkcjonowały znaczące ośrodki literatury jidysz z wybitnymi pisarzami takimi jak Perec Markisz, Icyk Fefer, Dawid Hofsztejn, Dawid Bergelson czy Lejb Kwitko. Krótko po wojnie z rozkazu Stalina aresztowano i zgładzono wielu wybitnych intelektualistów żydowskich, wśród których byli również twórcy języka jidysz. Żydowska literatura i kultura zostały tam „uciszone” na wiele lat, dopiero przełom lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych przyniósł próbę kontrolowanego ich odrodzenia. Mówię o tym, aby pokazać, że na tle tej szczególnej nieobecności kultury jidysz w ZSRR istnienie i rozwój kultury jidysz w Polsce było zjawiskiem szczególnie ciekawym. Mimo trudnych warunków jej twórcy podjęli pełną entuzjazmu i nadziei próbę odrodzenia, nierzadko udostępniając też łamy wydawanych w Polsce periodyków zmuszonym do milczenia pisarzom jidysz ze Związku Radzieckiego.

O ile historia Żydów w Polsce w omawianym przez Panią okresie jest coraz lepiej dokumentowana – w obszarze m.in. instytucjonalnym, dotyczącym antysemityzmu, emigracji itd., to badania na temat literatury pisanej w języku jidysz zdaja się być zmarginalizowane. Pani praca jest pierwszą dotyczącą właśnie twórczości literackiej w języku jidysz tworzonej lub publikowanej w socjalistycznej Polsce w latach 1945-1968. Jak wytłumaczyć ten « brak » w polu naukowym ?

Powojenna historia Polski jest zjawiskiem złożonym, nic więc dziwnego, że historycy poświecili jej wiele uwagi. W tym kontekście literatura czy kultura jidysz jawią się jako zjawiska niszowe, rodzaj ciekawostki. Poza tym Polska ma swoją bogatą literaturę piękną tworzoną po polsku, tak więc polscy historycy literatury mieli i mają się czym zajmować. Literatura jidysz, choć była zjawiskiem żywym w Polsce do końca lat sześćdziesiątych, zamarła z wielu powodów – nie tylko ze względu na antysemicką kampanię roku 1968 i emigrację wielu jej twórców, ale także ze względów, by tak rzec, biologicznych. Czas jest nieubłagany, pokolenia twórców odchodziły, nie znajdując następców wśród swoich dzieci i wnuków. Gdyby nie Marzec 1968 roku, literatura ta i tak najprawdopodobniej by zamarła z powodu nieznajomości języka wśród najmłodszych pokoleń polskich Żydów. Myślę, że do braku głębszych studiów nad fenomenem literatury jidysz w powojennej Polsce przyczynił się między innymi właśnie ten fakt – odchodzenie starszego pokolenia i brak następców zdolnych do zajęcia się jidyszowym dziedzictwem swojego narodu. Oczywiście nie można tutaj zapomnieć także o działaniach motywowanych polityką państwa komunistycznego, które konsekwentnie dążyło do wymazania pamięci o obecności Żydów w polskiej historii i kulturze. Potrzeba było przemian politycznych w Polsce, a także impulsu do rozwoju studiów żydowskich (takiego np. jak powstanie Międzywydziałowego Zakładu Historii i Kultury Żydów Polskich UJ w 1986 roku), aby wykształcić badaczy zdolnych do prowadzenia pogłębionych studiów nad literaturą w języku jidysz.

To tyle, jeśli chodzi o Polskę, natomiast dla badaczy amerykańskich czy zachodnioeuropejskich ten, by tak rzec, „lokalny” fenomen najprawdopodobniej nie wydawał się zbyt interesujący. O ile to, co działo się w Związku Radzieckim tak przed wojną, jak i po jej zakończeniu, nieodmienne budziło słuszne zainteresowanie wielu badaczy, o tyle dorobek pisarzy polsko-jidyszowych jakoś umknął ich uwadze. Być może było to spowodowane lekceważącym poglądem, że w kraju zdominowanym przez komunizm nie może powstać nic wartościowego. W efekcie doprowadziło to w pewnym momencie do przekonania, że kultura jidysz skończyła się w Polsce wraz z wybuchem wojny.

Na jakim korpusie literackim opiera się Pani praca ?

Przebadałam poezję i prozę w języku jidysz opublikowaną w Polsce w latach 1945-1968 zarówno w prasie, jak i w publikacjach książkowych. Były to teksty literackie zarówno powstałe w czasie wojny, ale po raz pierwszy wydane drukiem dopiero po jej zakończeniu, jak i teksty napisane przed wojną, lecz nieopublikowane ze względu na jej wybuch. Ale przede wszystkim był to duży korpus tekstów powstających na bieżąco – właśnie w latach 1945-1968. Wśród autorów, których twórczość badałam, byli zarówno twórcy, którzy przeżyli wojnę na terenie Polski – np. Yeshaye Shpigel czy Ryvke Kwiatkowski, jak i tacy, którzy ocalali dzięki pobytowi w Związku Radzieckim – np. Moyshe Knapheys, Khaim Leyb Fuks, Mendel Man, Binem Heller, Hadasa Rubin czy wspominany już tutaj David Sfard.

Jaki cel miało włączenie do korpusu także pisarzy żydowskich ocalałych w ZSRR, a nie wyłącznie tych ocalałych w Polsce?

Czy mogłam uczynić inaczej, skoro tych ocalałych w Polsce była zaledwie garstka, a większość grupy aktywnej twórczo w powojennej Polsce stanowili właśnie ocalali na Wschodzie, czyli w Związku Radzieckim? Ich doświadczenia z okresu wojny również stanowią ważną część doświadczeń żydowskich związanych z Zagładą. Gdyby nie wybuch wojny niemiecko-polskiej w dniu 1 września 1939 roku, duża grupa Polaków i Żydów nigdy nie musiałaby uciekać na Wschód i nigdy nie znalazłaby się na terenie ZSRR. Uciekinierzy, wśród których byli również żydowscy pisarze, nie byliby zmuszeni do tułania się po azjatyckich republikach tego państwa, gdzie wraz z ludnością radziecką doświadczali wszystkich trudów związanych z wojną (głód, choroby, bezdomność). Liczna grupa Polaków i Żydów nie doświadczyłaby też aresztowań i zsyłki do sowieckich lagrów. Ich doświadczeń nie można pomijać milczeniem. Tak więc nie mogłam nie uwzględnić również tej części spuścizny literatury polsko-jidyszowej, która była publikowana w powojennej Polsce. Poza tym to głównie twórcy ocalali na Wschodzie tacy jak David Sfard, Binem Heller, Hadasa Rubin, Kalman Segal, Moyshe Shklar, Elye Rayzman, Leyb Olitski, czy Yankev Zonshayn – zdecydowali się pozostać w powojennej Polsce i rozwijać w niej autonomiczną kulturę jidysz, wierząc, że unikną losu swoich kolegów-pisarzy z ZSRR.

Biorąc pod uwagę, że analizowana przez Panią literatura rozwijała się w Polsce po Zagładzie, a więc w okresie, kiedy język jidysz przestał już być jednym z żywych języków, jaki stosunek do pisarstwa w języku jidysz mieli analizowani przez Panią pisarze ? Inaczej mówiąc, co oznaczało bycie Żydem jidyszowym w powojennej Polsce, a szerzej mówiąc Żydem « tout court » ?

Proszę pozwolić, że zrobię tutaj pewne sprostowanie – język jidysz nie przestał być żywym językiem do dzisiaj, w dalszym ciągu istnieją społeczności – jak choćby chasydzi, które posługują się nim na co dzień. Faktem natomiast jest, że w porównaniu z okresem przedwojennym, czy nawet tym tuż powojennym liczba jego natywnych użytkowników drastycznie spadła. Natomiast zaraz po wojnie był to język wciąż żywy, aczkolwiek grono, które się nim posługiwało, było faktycznie niewielkie. No i okoliczności, w jakich przyszło żyć osobom posługującym się jidysz też nie były sprzyjające – choćby ze względu na rozproszenie wśród ludzi mówiących tylko po polsku czy konieczność posyłania dzieci do polskich szkół. Wiele zależało od tego, gdzie kto mieszkał – niewątpliwie łatwiej było tym, którzy mieszkali blisko siebie, mogli się spotykać czy uczestniczyć w zorganizowanym życiu kulturalnym jak np. mieszkańcy Warszawy, w której działało nie tylko Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Żydów, ale też żydowski teatr. Pamiętając o tych wszystkich ograniczeniach, tym bardziej więc należy docenić wysiłek podjęty przez – dosłownie – jednostki, które dążyły do odrodzenia i zbudowania stabilnych fundamentów kultury i literatury jidysz naszym kraju.

Myślę, że w pierwszych latach po wojnie możliwość tworzenia w jidysz była bardzo ważna dla ocalałych z wielu powodów. Obok potrzeby, czy nawet konieczności twórczego wypowiadania się w ojczystym języku, w którym przecież jeszcze przed wojną debiutowało wielu interesujących mnie pisarzy, zapewne istniała też potrzeba symbolicznego zaznaczenia, że Hitler nie odniósł nad Żydami zwycięstwa, że język milionów ofiar wciąż żyje, a ocalali mogą zaświadczyć w nim o dokonanych zbrodniach. Stąd zapewne narodziny fenomenu, jakim był niemal dwadzieścia lat trwający rozkwit piśmiennictwa jidyszowego na całym świecie (np. w Argentynie, Izraelu, Francji czy USA) skupionego na zaświadczeniu o zbrodniach Holokaustu i na upamiętnieniu zgładzonej cywilizacji aszkenazyjskiej w Europie środkowowschodniej. Jak się okazuje, intensywna działalność Centralnej Żydowskiej Komisji Historycznej w Polsce, która zbierała i publikowała (głównie w jidysz) świadectwa Zagłady, nie była tutaj wyjątkiem.

Jeśli chodzi o Polskę, trzeba wspomnieć, że kryzys przyszedł w drugiej połowie lat pięćdziesiątych, kiedy zaczęło dorastać pokolenie młodzieży urodzonej pod koniec wojny lub po jej zakończeniu. Wówczas okazało się, że dzieci ocalałych nie posługują się językiem jidysz w takim stopniu, aby zasilać grono czytelników czy wręcz twórców. Wyrazem tego kryzysu było np. utworzenie „Naszego Głosu” (1957-1968) – polskojęzycznego dodatku do jidyszowego periodyku „Fołks-Sztyme”. Już w 1955 roku Binem Heller, najwybitniejszy poeta powojennej Polski, z niepokojem pisał w utworze Moje miejsce (Mayn ort):

Czy jestem ostatnim śpiewakiem
i nikt nie odziedziczy mej pieśni?
[…]
Z nadzieją czekam wciąż na dziedzica,
który zajmie tu moje miejsce.

Zaś Dawid Sfard, jeden z najważniejszych organizatorów jidyszowego życia kulturalnego w Polsce, wydawca, dziennikarz i poeta, pytał w wierszu Do syna (Tsu mayn zun) z 1961 roku:

Co powinienem uczynić,
abyś i ty, synu,
zrozumiał mój żydowski wiersz?

Jak więc widać, czas robił swoje – kres literatury jidysz w Polsce zbliżał się nieubłaganie, i to niezależnie od zawirowań polskiej historii.

Kalman Segal jest wyjątkowym przykładem twórcy piszącego zarówno w jidysz, jak i po polsku, wyjątkowym także ze względu, że jego tłumaczenia z jidysz są jego własnymi, autorskimi przekładami. Jaki stosunek do języka/-ów posiadał ten właśnie autor ?

W gronie twórców, którzy tworzyli przez całe 23 lata, jakie dzieliły koniec wojny od Marca 1968 roku, był także Kalman Segal, pisarz języka jidysz i języka polskiego. Wyjaśnijmy, że w kulturze żydowskiej dwujęzyczność nie jest niczym nadzwyczajnym, wystarczy tylko przypomnieć tradycyjny żydowski bilingwizm hebrajsko-jidyszowy. Jidysz był językiem domu, językiem matki – tzw. „mameloshn”, zaś hebrajski – „loshn koydesh” – językiem liturgii i ksiąg świętych, którego od najmłodszych lat uczyli się wszyscy chłopcy. Do tego dochodziła wcale nierzadka znajomość języka otoczenia – zwłaszcza w międzywojniu znajomość polskiego stała się powszechna, a to za sprawą darmowej nauki w polskich szkołach państwowych.

Segal jest twórcą ciekawym z dwóch powodów – po pierwsze jest jednym z niewielu twórców w powojennej Polsce, którzy pisali w dwóch językach, a już z całą pewnością jako jedyny pisał w obu językach naprawdę dużo. Zostawił bogatą spuściznę – 18 tomów prozy w języku polskim oraz 4 tomy poezji i 6 tomów prozy w języku jidysz. Po drugie znaczną część jego spuścizny stanowią tzw. przekłady autorskie. Są to zarówno krótsze i dłuższe opowiadania, jak i całe powieści. Z moich dociekań wynika, że Segal najprawdopodobniej miał ambicję bycia przede wszystkim pisarzem polskim – w tym języku stworzył dużo więcej niż w jidysz, a polskojęzyczne wersje tych samych utworów są dużo bogatsze niż ich jidyszowe odpowiedniki i bardziej dopracowane itp. Z kolei tylko w jidysz tworzył poezję – najbardziej intymny rodzaj zapisu literackiego. W jidyszowej twórczości prozatorskiej porozumiewał się ze swoim odbiorcą niemal w pół słowa – jakby nie musiał mu zbyt wiele tłumaczyć ze względu na wspólnotę doświadczeń – stąd pewna skrótowość i szkicowość jidyszowej wersji jego autorskich dwutekstów. Wydaje mi się, że nie popełnię nadużycia, gdy podsumuję odpowiedź na to pytanie stwierdzeniem, że twórczość polskojęzyczna była spełnieniem twórczych ambicji Kalmana Segala, zaś twórczość w języku jidysz wypływała z potrzeby serca oraz chęci spłacenia długu, do jakiego niemal każdy Żyd ocalały z Zagłady poczuwał się wobec swojego zamordowanego narodu. Natomiast postrzegana jako całość twórczość Segala w obu językach jest po prostu odzwierciedleniem złożonej polsko-żydowskiej tożsamości tego pisarza.

Na marginesie dodam, że gdyby Segal żył, to 29 grudnia 2017 roku obchodziłby setną rocznicę swoich urodzin. Ten tak bardzo przywiązany do kultury polskiej oraz piszący w jidysz twórca wciąż pozostaje, niestety, mało znany, i to zarówno czytelnikom jidyszowym, jak i polskim, nie mówiąc już o odbiorcach poza granicami Polski. Mam nadzieje, że to się jednak powoli zmieni, ponieważ od kilku lat mała grupka miłośników jego twórczości stara się ją spopularyzować zwłaszcza wśród mieszkańców Sanoka – miasteczka, z którego pochodził i któremu poświęcił wiele miejsca na łamach swoich opowiadań i powieści.

Choć wśród grupy pisarzy przez Panią badanych ich polityczne trajektorie są bardzo różnorodne przed wojną, po wojnie przeważa jednak zaangażowanie lewicowe czy komunistyczne. W jaki sposób ci właśnie politycznie zaangażowani pisarze odnosili się do nowego ustroju ? W jaki sposób komunizm czy socjalizm oddziaływał na tożsamość tych pisarzy ? Czy ten stosunek był jednorodny wśród analizowanej przez Panią grupy i na przestrzeni lat 1945-1968 ?

W dużym uproszczeniu mówiąc, można stwierdzić, że Żydzi angażowali się przed wojną w działalność komunistyczną, wierząc, że są w stanie tak zmienić świat, aby znieść podziały na bogatych i biednych, lepszych i gorszych, Żydów i nie-Żydów. Świat miał być przyjazny dla wszystkich, a antysemityzm miał stać się jedynie przykrym wspomnieniem. I choć żydowski komunizm był w międzywojennej Polsce zjawiskiem marginalnym, to – jak słusznie Pani zauważa – po wojnie te proporcje się radyklanie zmieniły. Zwłaszcza po roku 1948, kiedy to nowe władze Polski „przykręciły śrubę”, delegalizując wszystkie działające wówczas partie i organizacje społeczne, a tym samym zmuszając np. liczne grono bundystów (członków partii Bund) – którzy również byli zwolennikami pozostania w Polsce – do poparcia komunistów poprzez przejście do żydowskiej frakcji PPR lub do emigracji. Nie oznacza to jednak, że wszyscy pisarze żywiący sympatie lewicowe byli zaangażowanymi działaczami komunistycznymi. Obok takich działaczy politycznych i członków partii komunistycznej jak David Sfard, Michał Mirski, Hersh Smolar czy Hadasa Rubin, były też osoby niezaangażowane, które po prostu albo nie miały już sił i ochoty tułać się dalej, albo po prostu wierzyły, że w nowym ustroju będzie się dało godnie żyć. W tej grupie był np. Kalman Segal. Ci zaś, którzy sądzili inaczej, starali się jak najszybciej wyjechać, o czym już wspominałam.

Kultura jidysz trwała w powojennej Polsce ponad dwadzieścia lat – to szmat czasu, przez ten okres wiele się w Polsce zmieniało. Przemianom podlegał też stosunek do komunistycznej władzy nawet najbardziej zagorzałych jej zwolenników… Przykładem może być kryzys roku 1956, kiedy to po XX zjeździe Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego na jaw wyszły zbrodnie stalinowskie, a w Polsce zapanowała polityczna odwilż. Wówczas to wielu rozczarowanych komunistów opuściło Polskę, wśród nich np. Binem Heller czy Hadasa Rubin.

Kolejny kryzys to końcówka lat sześćdziesiątych i antysemicka kampania komunistycznej władzy, której skutkiem była duża fala emigracji. Wówczas opuścili Polskę tacy zaangażowani działacze polityczni jak David Sfard, Hersh Smolar czy Michał Mirski. Nie tylko zresztą oni – w gronie wyjeżdzających znaleźli się też wszyscy rozczarowani i dotknięci antysemicka polityką polskich władz: Kalman Segal, Moyshe Shklar czy wybitna aktorka Ida Kamińska. Dla wyjeżdzających emigracja była wielką tragedią – konieczność wyjazdu z socjalistycznej Polski oznaczała przegraną w sensie ideowym. Z punktu widzenia socjologicznego ciekawie opisuje to zjawisko Jaff Schatz w książce The Generation. The Rise and Fall of the Jewish Communists of Poland. Była to też tragedia z czysto ludzkiego punktu widzenia, ponieważ w dojrzałym wieku przyszło wyjeżdzającym zostawić wszystko i wyruszać w nieznane, aby budować życie od nowa. Kalman Segal pisał w wierszu Pożegnanie (Gezegenung):

Tracę cię, ziemio – moja godność kazała mi odejść od ciebie –
[…]
Cóż winna jest ziemia, że rządza nią szakale, kruki
i że ciemne upiory są tutaj nieśmiertelne,
że kłamca, morderca i oszust trucizną pluje –
zatrzaśnij drzwi, po raz ostatni zamknij okno.
Przegrany? Pokonany? I kto jest tutaj zwycięzcą?

Wtórowali mu wszyscy wyjeżdzający, na przykład Moyshe Shklar w utworze pt. Do Polski (Tsu Poyln):

Ziemio polska, która tak bardzo nasiąkłaś
żydowską krwią i łzami,
byłaś mi bliska
jak ciału koszula.
Lecz teraz już nie chcę do ciebie należeć,
bo zmusiłaś mnie,
abym u siebie
czuł się jak obcy.
[…]
Nie chcę już być obywatelem tego kraju.

Tak więc, jak widać na powyższych przykładach, kredyt zaufania i pozytywny stosunek ocalałych pisarzy żydowskich do nowej władzy w dużej mierze zależał od biegu wydarzeń i w ostatecznym rozrachunku doprowadził ich do ogromnego rozczarowania.

Jeden z rozdziałów pani książki poświęcony jest prawie wyłącznie okresowi tuż powojennemu, w którym powstające teksty dotyczyły w dużej mierze Shoah. Jaka jest ta odpowiedz pisarzy języka jidysz na Zagładę, a co za nią idzie – zagładę kultury ? Czy tytuł Pani książki « Bez Żydów? » jest w tym kontekście swego rodzaju odpowiedzią na to pytanie ?

Druga wojna światowa i towarzysząca jej zagłada Żydów to wydarzenia bezprecedensowe w dziejach ludzkości. Nic dziwnego, że śmierć członków najbliższej rodziny, przyjaciół i znajomych, a także zniknięcie całego przedwojennego, żydowskiego świata położyło się cieniem na życiu wszystkich ocalałych. Tę traumę i ból straty widać również – a może przede wszystkim – w twórczości pisarzy jidysz w Polsce. W dużym uproszczeniu można powiedzieć, że temat Zagłady zdominował pierwsze lata po wojnie, ale i później, do samego końca istnienia literatury jidysz w Polsce, mocno zaznaczając swoją obecność. Wyraża się to we wciąż powracających motywach takich jak np. rozmyślania o tym, jak zginęli najbliżsi, dręczenie się wyrzutami sumienia z powodu nieobecności przy bliskich w godzinie ich śmierci, nieustanne wadzenie się z Bogiem za brak ingerencji w historie, wezwanie do zemsty na Niemcach, oskarżenia świata o obojętność itp. Już po powrocie ocalałych do Polski, na ruiny zamordowanego żydowskiego świata pojawiają się wezwania do odrodzenia życia żydowskiego, jak i żydowskiej kultury. W tym kontekście wielu twórców postrzega pozostanie w Polsce, prace nad odrodzeniem w niej kultury żydowskiej oraz opiekę nad żydowskimi grobami, które są w Polsce, nie gdzie indziej, jako swoisty imperatyw moralny. Decyzja o pozostaniu miała być znakiem zwycięstwa nad Hitlerem, który chciał zetrzeć Żydów z powierzchni polskiej ziemi.

W kontekście wszystkich przemian, jakie były efektem Zagłady – śmierci wielu milionów polskich Żydów, traumy tych, którzy ocaleli, prób odrodzenia żydowskiego życia, narastającego antysemityzmu polskiego oraz powtarzających się fal emigracyjnych tytuł mojej książki ma być pewna prowokacją. Ma zmusić czytelnika do zastanowienia się, czy w powojennej Polsce faktycznie nie działo się nic ciekawego, czy ponad dwudziestoletnie działania zdeterminowanej garstki ocalałych nie zasługują na zainteresowanie.

Wywiad przeprowadziła Ewa Tartakowsky

(*) Wersja polska: Bez Żydów? Literatura jidysz w PRL o Zagładzie, Polsce i komunizmie (Austeria, 2012).


Laisser un commentaire

Votre adresse de messagerie ne sera pas publiée. Les champs obligatoires sont indiqués avec *